Artikelen

Artikelen over de Tweede Wereldoorlog aan de hand van onze bronnen.

Verzet en verwaarlozing in zorginstelling Meer en Bosch

Meer en Bosch, een inrichting voor epilepsiepatiënten, kijkt eind jaren 30 met argusogen naar nazi-Duitsland: daar worden epilepsiepatiënten gesteriliseerd. De inrichting ontslaat vlak voor de Duitse inval twee medewerkers wegens wangedrag, beide zijn lid van de NSB. Deze ontslagen zullen in de loop van de bezetting nog een staartje krijgen voor de inrichting en haar patiënten.

Vervolging

Kraamkamer voor de Holocaust: Slot Hartheim

Tijdens de Tweede Wereldoorlog worden tussen de 200.000 en 250.000 mensen met een beperking vermoord, het grootste deel in zes met gaskamers uitgeruste vernietigingsinrichtingen. Een daarvan is het Oostenrijkse Slot Hartheim, hier worden bijna 18.000 mensen met een beperking vermoord.

Vervolging

Geroofd, maar van wie?

We weten veel over Joodse verzamelaars en kunsthandelaren als Jacques Goudstikker en Fritz Gutmann van wie de collecties tijdens de oorlog zijn geroofd vanwege nazi documentatie en archieven van de oorspronkelijke eigenaren. Maar Joden uit alle lagen van de bevolking worden getroffen. Zij worden gedwongen hun spullen in te leveren bij de Liro en na hun deportatie wordt hun huisraad uit de huizen gehaald. Wie deze personen waren en wat hun verhaal is, is vaak moeilijk te achterhalen. Ook deze verhalen zijn onderdeel van de NK-collectie.

VervolgingCollaboratie

De grote spelers: de kunstmarkt in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog

Al voor de Tweede wereldoorlog Nederland bereikt bereiden de nazi’s de grootste kunstroof in de geschiedenis voor. Na de inval op 10 mei 1940 explodeert de Nederlandse kunsthandel. De kunstcollecties van vele Joodse families vormen het middelpunt van een grootschalig systeem van roof en handel. Duitse verzamelaars, musea en handelaars profiteren gretig van de situatie. Aan de top van deze kunstroof-operatie staan Adolf Hitler en Hermann Göring, beiden met enorme ambities voor hun kunstcollecties.

VervolgingVooroorlogs

Hoe een zakboekje tot restitutie leidt: de zaak Goudstikker

De Joodse kunsthandelaar Jacques Goudstikker stapt op 14 mei 1940 met zijn gezin in IJmuiden op de S.S. Bodegraven op weg naar Engeland. Jacques valt 's nachts in het ruim van het verduisterde schip en komt om het leven. In zijn binnenzak zit een zwartleren zakboekje met de administratie van zijn kunsthandel.

VooroorlogsVervolging

Vrouwen en roofkunst: Johanna Margarethe Stern-Lippmann

Het goedlopende textielbedrijf Graumann & Stern stelt de Duits-Joodse Siegbert Stern in staat om een grote kunstcollectie aan te leggen. Maar dan komen de nazi's aan de macht, sterft Siegbert en wordt het bedrijf geliquideerd. Weduwe Margarethe Stern-Lippmann probeert te redden wat er te redden valt.

VooroorlogsVervolging

Vrouwen en kunstroof: Marie Stern-Ebstein

De Duitse Joodse Albert Stern is mede-eigenaar van het goedlopende textielbedrijf Graumann & Stern. Zijn Duitse Joodse echtgenote Marie Stern-Ebstein is kunstliefhebber, het echtpaar heeft een grote kunstcollectie. Kan de kunstcollectie hun leven redden?

Vervolging

Nederlandse kunstschatten tijdens de Tweede Wereldoorlog: roof en handel

Tijdens de Tweede Wereldoorlog explodeert de Nederlandse kunsthandel. De Duitse bezetter plukt de kunstmarkt leeg met een hausse aan aankopen, maar ook door roof van Joods bezit en gedwongen verkopen. Na de bevrijding wordt zoveel mogelijk kunst teruggehaald naar Nederland. Hoe komen de werken terug bij de eigenaren of erfgenamen?

Vervolging

De kunst van Joseph Henri Gosschalk

De Joodse kunstenaar, verzamelaar en handelaar Joseph Henri Gosschalk overleeft de Holocaust maar verliest zijn kunstcollectie. Joseph zelf krijgt na de oorlog slechts een schilderij terug. Maar zijn erfgenamen krijgen in 2002, 2015 en 2023 na advies van de Restitutiecommissie alsnog een aantal schilderijen terug.

Collaboratie

Rudolpha Begeer: van kunstgeschiedenis naar kunstroof

Nadat Rudolpha Begeer haar studie kunstgeschiedenis aan het Ecole du Louvre in Parijs moet onderbreken vanwege het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog gaat ze aan de slag in de Nederlandse kunsthandel. Hoe wordt Rudolpha medeplichtig aan kunstroof?

Vooroorlogs

De Olympische Winterspelen van 1936: hoe Hitler de internationale gemeenschap misleidt

In 1936 vinden de Olympische Winterspelen plaats in nazi-Duitsland. Tijdens de Spelen wordt een propagandafilm gemaakt die nazi-Duitsland presenteert als gastvrij land en de nadruk legt op de Olympische Winterspelen als een sociaal evenement dat mensen samenbrengt: vreedzaam, feestelijk en internationaal. Tegelijkertijd is de pro-nazi-symboliek onmiskenbaar. Bij de openingsceremonie heffen sporters uit de hele wereld hun arm. Voor sommigen de Hitlergroet, voor anderen de Olympische groet.

Vervolging

Hoe een Nederlandse Jood meewerkt aan een Duitse propagandafilm

In het opgepoetste concentratiekamp Theresienstadt wordt in augustus en september 1944 een Duitse propagandafilm opgenomen. Een van de gevangenen die achter de schermen meewerkt aan de propagandafilm is de Nederlandse Joodse illustrator Jo Spier. Hoe komt hij in deze positie terecht?

MilitairVervolging

De eerste vrouwen in militaire dienst: Vrouwen Hulpkorps

In Londen ontstaat een initiatief vanuit vrouwelijke Engelandvaarders die ook hun steentje bij willen dragen. De vervagende genderrollen in oorlogstijd maken het voor Nederlandse vrouwen mogelijk om in militaire dienst te gaan bij het Vrouwen Hulpkorps. Een van hen is de Joodse Elsa van Dien-Hendrix. Hoe komt ze terecht bij het Vrouwen Hulpkorps?

Vooroorlogs

NSB in de ban

De nieuwe partij van ingenieur Mussert groeit als kool: van duizend leden aan het begin van 1933 tot meer dan twintigduizend aan het einde van het jaar. Iedere week komen er duizend leden bij. Nationaal-Socialistische Beweging is dé politieke sensatie van dat moment.