Tijdens de Tweede Wereldoorlog worden tussen de 200.000 en 250.000 mensen met een beperking vermoord, het grootste deel in zes met gaskamers uitgeruste vernietigingsinrichtingen. Een daarvan is het Oostenrijkse Slot Hartheim, hier worden bijna 18.000 mensen met een beperking vermoord.
Muur met gedenkplaquettes voor personen die in Slot Hartheim vermoord zijn
In 2026 is de Jostiband één van de ambassadeurs van de vrijheid. Ze vragen aandacht voor mensen met een beperking. Die term werd tijdens de Tweede Wereldoorlog nog niet gebruikt. Mensen met een beperking kwamen vaak in het 'Krankzinningenwezen' terecht, er was weinig tot geen specialistische zorg.
Mensen met een beperking worden in nazi-Duitsland als minderwaardig beschouwd, om te voorkomen dat mensen met een beperking of erfelijke aandoening kinderen krijgen vinden vanaf 1933 gedwongen sterilisaties plaats. Dit wordt vanaf 1935 uitgebreid met Joden, homoseksuelen en Roma en Sinti. De Tweede Wereldoorlog is net uitgebroken wanneer in het najaar van 1939 de moord op mensen met een beperking in nazi-Duitsland begint. Patiënten worden op basis van door artsen ingevulde vragenlijsten geselecteerd en vanuit inrichtingen en zorginstellingen naar een van de zes vernietigingsinrichtingen gebracht. Daar wordt geëxperimenteerd met moordmethodes: dodelijke injecties, vergassing en verhongering. Uiteindelijk wordt gekozen voor vergassing met koolstofmonoxide. De slachtoffers worden gecremeerd en de familie ontvangt een overlijdensakte met valse doodsoorzaak. Families trekken de doodsoorzaak in twijfel en rokende schoorstenen blijven niet onopgemerkt. De kerk en samenleving protesteren en in de zomer van 1941 wordt Aktion T4 officieel gestopt, maar gaat ondertussen in groter geheim door.
Schets van Slot Hartheim met rechts de gaskamer, gebruikt in de aanklacht tegen hoofdarts Rudolf Lonauer
In de jaren 30 verblijft Emil Kellberger vanwege schizofrenie in verschillende instellingen, hij wordt begin 1934 gedwongen gesteriliseerd. Op 6 mei 1941 wordt Emil naar Hartheim gebracht en op die dag of een van de daaropvolgende dagen vermoord. Volgens de overlijdensakte overlijd hij op 23 mei 1941 door een longontsteking. Het opschuiven van de overlijdensdatum is een financiële truc, zo wordt langer geld ontvangen voor de verzorging van patiënten en hun dood indirect gefinancierd.
Op 12 oktober 1930 wordt Elfriede Schlager geboren, ze heeft het trisomie 12 syndroom. Na de scheiding van haar ouders komt ze in een weeshuis terecht. Vanaf daar gaat Elfriede naar het Heil- und Pflegeanstalt St. Josef-Insitut in Tirol. Op 10 december 1940 is Elfriede samen met 66 andere bewoners naar Hartheim gebracht en op 10-jarige leeftijd vermoord.
Er komt vanaf 1941 een nieuwe groep slachtoffers bij: concentratiekampgevangenen die te zwak zijn voor dwangarbeid of als politiek gevaarlijk worden gezien, bijvoorbeeld communisten en geestelijken. Ze worden vergast tijdens Aktion 14f13, Slot Hartheim is een van de drie plekken waar deze vergassingen plaatsvinden.
Een deel van de slachtoffers is Nederlands. Zo wordt een groep Amsterdamse Joden die zijn opgepakt tijdens de Razzia van Amsterdam vanuit Kamp Mauthausen naar Slot Hartheim gebracht en daar in september 1941 vergast. In totaal worden ongeveer 30.000 mensen vermoord in Slot Hartheim: 18.000 mensen met een beperking en 13.000 concentratiekamp gevangenen, Oost-Europese dwangarbeiders, Sovjet krijgsgevangenen en Hongaarse Joden. De gevangenen komen uit de kampen Mauthausen, Gusen, Dachau en Ravensbrück.
Izak wordt in 1921 geboren in Krakau. Op 5 jarige leeftijd komt hij naar Nederland en gaat met zijn ouders, broer en zus in Amsterdam wonen. Zijn ouders werken op de markt op het Waterlooplein, Izak wordt leerbewerker. Izak is 19 jaar wanneer hij wordt opgepakt tijdens de razzia van Amsterdam. Op het Jonas Daniël Meijerplein worden de mannen verzameld, hier wordt Izak op de foto gezet. Via Kamp Schoorl, Buchenwald en Mauthausen wordt Izak op 3 september 1941 naar Slot Hartheim gebracht en daar vergast samen met negentien anderen. Ook Izak's familie wordt vermoord tijdens de Holocaust.
Izak Lemberger
Krakau, 6 december 1921 - Schloss Hartheim, 3 september 1941
Opgepakt bij een Razzia in Amsterdam
Gevangen in Schoorl
Namenwand in de ruimte voor de voormalige gaskamer in Slot Hartheim
Het vermoorden van mensen met een beperking en de daaropvolgende moorden op concentratiekampgevangenen vormen de kraamkamer voor de Holocaust. De gaskamers in de vernietigingsinrichtingen worden geperfectioneerd in de vernietigingskampen die miljoenen Joodse slachtoffers zullen eisen. De schaal wordt enorm vergroot en koolstofmonoxide wordt vervangen door Zyklon B. Wie hieraan meewerken? Degenen die Aktion T4 en Aktion 14f13 hebben opgezet en uitgevoerd. Zo komt personeel uit Hartheim terecht in vernietigingskampen Sobibor, Treblinka en Belzec.
Slot Hartheim blijft tot eind 1944 in gebruik, vanaf december 1944 worden de sporen uitgewist en de gaskamer ontmanteld.
