Aanteekeningen.

‘’s Avonds zitten we tot ongeveer 9 uur bij een klein lichtje in de koude. Dan gaan we maar gauw naar bed, bedekken ons in gordijnen of andere vergane resten uit het gesmade democratische tijdperk, en trachten in lompen gehuld ons de zegeningen van het derde rijk in te denken,’ schrijft Pieter J. van den Heuvel (Dordrecht, 1898) ietwat cynisch in oktober 1944, aan de vooravond van de Hongerwinter. ‘De mensen zijn nerveus en somber gestemd. Het dringt thans tot hen door dat de winter die komt er één is van de zwartste honger en ellende.’ Van den Heuvel, een hoge ambtenaar, woont met zijn echtgenote en hun twee dochters in Voorburg, dicht bij Den Haag: ‘Werd vanmorgen vroeg wakker door het donderend geluid van een VI, die blijkbaar aanstalte maakte vroegtijdig neer te storten. De kinderen sprongen van angst uit hun bedje. Vooral Marijcke was erg ontdaan en huilde hevig.’ Een rode draad in Pieters dagboek is de bezorgdheid om zijn dochters: ‘Vanochtend met de kinderen voor onderzoek naar de polikliniek. Het resultaat was blijkens de doktersassistent bevredigend, waarvoor ik God dankbaar ben. Wat de kinderen in de winter absoluut nodig hebben, bijv. levertraan, hebben ze in ± 4 jaren niet gehad, kleding onvoldoende, zodat ze er verbleekt, verzwakt en vermagerd uitzien.’ Opgelucht neemt Pieter de meisjes mee naar de Bijenkorf in Den Haag: ‘Op de vierde verdieping trakteerde ik ze op een ijsje en mezelf op surrogaatkoffie. Toch even leuk toen de kinderen op de speelgoedafdeling konden. In de beste stemming keerden we huiswaarts.’ Maar korte tijd later, op oudejaarsavond, is de stemming thuis pessimistisch: ‘Marjon gaat Dinsdag a.s. naar Friesland, het is met een hart vol zorgen, dat we afscheid van haar nemen. Zij is verbleekt, vermagerd en lijdt bloedarmoede.’ In Friesland is de ontvangst echter allerhartelijkst.